Kemal Burkay

Bi kurtî jîyana Kemal Burkay û kar û xebata wi ya nivîskarîyê.
Di sala 1937 da li Dêrsimê, qeza Mêzgirê, gundê Dirban hatiye dinê. Bavê wî li dibistanê dersdar bû. Dibistana pêşîn a pênc salî li gundên dorê û li gundê xwe xwend û xilas kir. Piştî wê, di sala 1949 da çû mekteba mamostetîyê bi navê ”enstîtûyê” li Akçedaxê, bajarê Meletyê. Li wir û li Ensîtûya Dîclê (li Erganî) xwend û di sala 1955 da xilas kir.

Di sala 1956 da îmtihanên lîsê jî da û li fakulta Huqûqê, li Enqerê qeyd bû. Him li gundan mamostetî kir (du sal li Kurdistanê, gundekî Wanê, salekî jî li gundekî Enqerê) him jî kete îmtihanên huqûqê. Huqûq jî di sala 1960 da xilas kir.

Di sala 1964’an da li Xarpitê (Elezîz) dest bi awûqatîyê kir. Li wir, her usa jî bi navê ”Çira” û bi zmanê Tirkî kovareke çandî derxist. Ev kovar şeş hejmar derket.

Du sal şunda buroya xwe bir Dêrsimê. Li wir jî bi navê ”Ezîlenler” (Kesên Bindest) rojnameyeke piçûk ya panzdeh rojî derxist. Ew jî 25 hejmar derket.

Di sala 1965’an da bû endamê Partîya Karkerên Tirkîyê (TÎP). Bo avakirina rêxistinên TÎP’ê li hin bajarên Kurdistanê -Elezîz, Bîngol, Dêrsim û Erzingan- gelek xebat nîşan da. Di sala 1968 bû endamê Komîta Rêvabirinê a Giştî.

Ji ber nivîseke wî li ser pirsa Kurdî, ku di sala 1966 da li Kovara ”Yenî Akiş” derket, di sala 1966 da hate girtin û çar meh di hepsê da ma.

Dîsa ji ber kar û barên sîyasî di derheqa wî da gelek dawe vebûn û di navbera salên 1969 û 1971 da sê caran hat girtin, salekî zêdetir di hepsê da ma. Piştra, mecbur ma ji welat derket; berê çû Libnanê, piştî wê jî çû Ewrûpa. Li der welat du sal ma.

Di sala 1974 da li Tirkîyê hukumet guharî û efû derket, Burkay vegerîya Tirkîyê. Tevî hin hevalên xwe Partîya Sosyalîst a Kurdistan (PSK) sazkir û bû sekriterê partîyê. Partî veşartî bû.

Partîyê di Hezirana sala 1975 bi navê ôzgürlük Yolu (Rîya Azadî) dest bi weşana kovareke mehane kir. Ew bi mezinahî di navbera 80-100 rûpel bû. Di destpêkê da her hejmarê wê 5000 heb dihate çapkirin. Piştra zêde bû, giha 10-12 hezarî. Tê da bi xurtî li ser pirsa Kurdî dihate sekinandin. Berê tenê Tirkî bû. Piştî hejmara 6’an tê da Kurdî jî cî girt. Burkay di vê kovarê da bi navê xwe û bi navên dinê nivîsand. Rîya Azadî li welat 44 hejmar derket.

Di sala 1977 da Partîyê ”Roja Welat” derxist. Rojnameyeke panzdeh rojî bû, nîv nîvê bi Kurdî û Tirkî bû. Hejmara pêşîn 20 hezar çap bû. Yên dinê her yek 30 hezar bûn. Yek-du hejmarên wê jî 40 hezar çap bûn. Roja Welat, heya ku bi destê hukma leşkerî hate girtin 12 hejmar derket.

Partîyê di van salan da, her usa jî, ”Weşanxana Rîya Azadî” vekir û dest bi weşanên kitêban kir. Ew kitêb hinek bi Kurdî, hinek bi Tirkî bûn; lê li ser dîrok, zman, çand û civaka Kurd bûn.

Lê zulm û zordarîyeke giran li ser kovar, rojname û kitêban hebû. Hemû dihatine komkirin û di derheqa nivîskar û berpirsîyarên weşanan da dawe vedibûn. Li dawîyê jî, di sala 1979 da hukma leşkerî (gerandina awarte) ew weşan bi temamî sekinandin. Ji ber êrîşên giran, Burkay û hin hevalên xwe, di sala 1980 da mecbûr man derketin der welat. Piştî wê jî partîya wan li welat kar û xebata xwe ajot. Lê ji bo wî êdî rê venebû ku cardin vegere welat. Wî jî karê xwe yê sîyasî û çandî li der welat bi rêva bir.

Partîyê li derveyî welat Rîya Azadî bi Kurdî û Tirkî cardin derxist. Rîya Azadî, tevî yên berê û tevî sê hejmarên taybetî, giha 142 hejmarî.

Burkay, ta ji 17-18 salê xwe dest bi nivîsandinê kirîye. Berê tenê bi Tirkî dinivîsand. Wê wêxtê kovar, rojname û pirtûkên Kurdî di dest da tunebûn û wî jî xwendin û nivîsandina Kurdî ne dizanibû. Di salên 1960 da li Tirkîyê di hin kovaran da -ew jî gelek kêm- nivîsên Kurdî xwe nîşan dan û çend kitêbên Kurdî derketin. Burkay piştî sala 1972, ku derkete Ewrûpa dest bi nivîsandina Kurdî kir û cara pêşîn di kovara Ronahî da nivîsand. Ew kovar li Elmanya bi destê rêxistina ”Hevra” derdiket. Ew jî bû endamê vê komelê.

Dema 1974 da ku vegerîya welat û wî û hevalên xwe Rîya Azadî û Roja welat derxistin, wî jî di van weşanan da bi Kurdî jî nivîsand.

Heya nuha ji 30 zêdetir kitêbên wî û bi dehan jî brûşûrên (kitêbik, yan jî kitêbên piçûk, bin sed rûpelî) wî çap bûne. Beşek ji wan sîyasî ne, teorîk in, li ser civaka Kurd, li ser sosyalîzmê û li ser karê Partîyê ne. Beşekî wan jî (ji bîstî zêdetir) berhemên çandî ne.

Berhemên Burkay ên çandî ku heya nuha çap bûne ev in:
1- Yaşamanin ôtesînde (Li Wî Alî Jîyanê); roman, bi tirkî; di sala 1964 da di rojnama ”Vatan” da derket. Wek kitêb çap nebûye.
2- Prangalar; şiêr, bi Tirkî; di sala 1966 li Enqerê, di nav weşanên ”Memleket” da çap bû.
3- Helbestên Kurdî; şiêr, marş û fabl; bi Kurdî; di sala 1974, li Elmanya, di nav ”Weşanên Ronahî” da derket.
4- Dêrsîm; şiêr, bi Tirkî, di sala 1975 li Enqerê, di nav weşanên ”Toplum” da derket.
5- Dawîya Dehaq, pîyesê manzûm (lîstika teatir e, bi şiêr); him bi Tirkî him bi Kurdî, berê di kovara Rîya Azadî da derket, piştra di nav weşanên Rîya Azadî da li der welat,, piştî wê jî di nav weşanên Deng da li Stembolê çap bû.
6- Aliko û Baz; Kitêb bo zarokan; bi Kurdî, sala 1988, li Stokholmê, di nav ”Weşanên Roja Nu” da çap bû. Piştra bi zmanê Almanî, di nav Weşanên Komkar da çap bû.
7- Dersên Zmanê Kurdî; bi navê Baran; sala 1988, di nav Weşanên Roja Nu da derket.
8- Azadî û Jîyan; Hin şiêrên ku ji du kitêbên wî ên berê (ji Prangalar û Dêrsim) wî hilbijartîye û kirîye Kurdî û tevî Tirkîya wan çapkirîye. Di sala 1988 da, di nav ”Weşanên Roja Nu” da çap bûn; piştra, sala 1993, li Stembolê, di nav Weşanên Deng da cara duwemîn çap bûn.
9- Çarîn (Rubaîyên Kurdî), sala 1992 di nav Weşanên Roja Nû da çap bûn. Cara duwem sala 1996, li stembolê, di nav Weşanên Deng da, tevî Tirkîya wan çap bûn. 244 heb in û temamîya wan eslê xwe Kurdî ne û piştra bi destê Burkay bûnê Tirkî.
10. Kürtler ve Kürdîstan (Kurd û Kurdistan); li ser erdnîgarî, dîrok û edebîyata Kurd e; 544 rûpel, bi Tirkî; sala 1992 li Stembolê, di nav Weşanên Deng da derket. Heya nuha du çapên teze çêbûn. Ew kitêb li Bulgarîstanê, bi zmanê Bulgarî, li Yunanîstanê jî bi zmanê Grêkî çap bû.
11- Yakilan şîîrîn Türküsü (Kilama Şiêrê ku Hat Şewitandin); şiêr, bi Tirkî, sala 1993, li sembolê, di nav Weşanên Deng da derket.
12- Berf Fedî Dike; şiêr, bi Kurdî, sala 1995, li Stembolê, di nav Weşanên Deng da derket.
13- Can Taşir Dîcle (Dîcle Can Dikişîne Dibe); şiêr, bi Tirkî; di sala 1998, li Stembolê, di nav Weşanên Deng da çap bûye.

Wek Werger:
Hin kitêbên ku Burkay ji Kurdî wergerandine Tirkî; yan jî ji zmanên din kirine Kurdî ev in:

1- Şivanê Kurd, ji Ereb Şemo, roman; sala 1977 li Stembolê, di nav Weşanên Rîya Azadî da, tevî Kurdîya wê çap bû.
2- Destana Memê Alan; Berevoka Lescot; sala 1978 li Stembolê, di nav Weşanên Rîya Azadî da, tevî Kurdîya wê çap bû.
3- Kulîlkên Çîya; şiêrên Eskerê Boyîk; li sala 1979, li Stembolê, di nav Weşanên Rîya Azadî da, tevî Kurdîya wê çap bû.
4- Wllîam Tell, ya Katharîna Scherman, ji Îngîlîzî wergerandîye Kurdî; di sala 1993, di nav Weşanên Roja nu da derket.

Hin şiêrên wî hatin wergerandin û bi zmanê Îngîlîzî, Almanî, Îtalyanî, Bulgarî, Yunanî, Erebî û Farisî di kovarên beyanî da yan jî di berhevokan da çap bûn. Berhevokek ji şiêrên wî bi navê ”Helîn” bi zmanê Almanî di nav Weşanên KOMKAR da derket.

Kemal Burkay di 30-40 salê derbazbûyî da di gelek kovar û rojnamên Tirkî (wek Warlik, Dost, Papîrüs, Yarina DoÎru, Yenî Toplum, Sesîmîz) û yên Kurdan derxistine (wek Çira, Yenî Akiş, Ezîlenler, Ronahî, Rîya Azadî, Roja Nu, Dengê Komkar, ôzgür Gelecek, Deng, Azadî, Ronahî, Hêvî, Roja Teze) yên edebî û sîyasî da û bi gelek navan nivîsandin. Yên heyî da hîn jî dinivîse. Bona vê yekê, bi zmanê Kurdî sê-çar kitêben wî ên din jî hene ku bi navên din hatine nivîsandin û nuha naxwaze wan eşkere bike.

Çend berhemên wî jî, di demên rev û veşartinan da winda bûn. Di nav wan da berhevoka şairên Tirk û gelek şiêrên Lafonten hebûn, ku wî ew wergerandibûn Kurdî û ji bo çapê hazirkiribûn, her usa jî, du pîyesên wî.

* * *

Hin kitêbên wî ên teorîk û yên ku ji nivîsên sîyasî pêk tên jî ev in:
1-Türkîye Şartlarinda Kürt Halkinin Kurtuluş Mücadelesî (Di Rewşa Tirkîyê da Têkoşîna ji bo Rizgarîya Gelê Kurd); lêkolîn, bi Tirkî; Weşanên Ronahî, 1973, li Elmanya, bi navê Xidir Murad.
2- Mîllî Demokratîk Devrîm (Şorişa Netewî-Demokratîk); lêkolîn; bi Tirkî, Weşanên Ronahî, 1973, Li Almanya.
3- Sosyal Emperyalîzm Sorunu ve Türkîye’de Maocu Akim (Pirsa Împeryalîya Civakî û Tevgera Maoîstî li Tirkîyê); lêkolîn, bi Tirkî; Weşanxana Rîya Azadî, 1976-Enqere.
4- Mîllî Mesele ve Kürdîstan’da Feodalîte-Aşîret (Pirsa Netewî û Feodalî-Eşîrtî li Kurdistanê); lêkolîn, bi Tirkî, Weşanxana Rîya Azadî, 1976-Enqere; bi navê C. Aladax.
5- Kürdîstan’in Sîmürgeleşmesî ve Kürt Ulusal Hareketlerî (Kurdistan Çawa Bû Kolonî û Tevgerên Neteweyî ya Kurd); lêkolîn, bi Tirkî, Weşanxana Rîya Azadî, 1978-Enqere.
6- Devrîmcîlîk mî Terorîzm mî? (Şoresgerî yan Terorîstî?); lêkolînek li ser PKK; bi Tirkî; Weşanxana Rîya Azadî, 1984, li Ewrûpa.
7- Kürt Sorunu, Bariş ve demokrasî (Pirsa Kurd, Aşitî û Demokratî); hin nivîsên Tirkî ku di kovara Deng û Rojnama Azadî da derketibûn, Weşanana Deng, Stembol; bi navê Alî Dîclelî.
8- Seçme Yazilar, Cîlt 1 (Nivîsên Bijarte, cild 1); bi Tirkî, Weşanxana Deng; 1995-Stembol.
9- Seçme Yazilar, Cîlt 2 (Nivîsên Bijarte, cild 2); bi tirkî, Weşanxana Deng, 1996-Stembol.

Ev nivîs di Nivîskar de ye.

Kommentarer inaktiverade.